“Bao prang” — hạt gạo bọc thép
Lúa gạo đỏ của người Xơ Đăng có tên gọi là “bao prang”, người dân nơi đây còn gọi là “gạo bọc thép”.
Trong vùng, lúa gạo đỏ được trồng nhiều nhất ở hai nơi: xã Măng Bút và thôn Đắk Tăng (xã Măng Đen). Trong đó xã Măng Bút — cách trung tâm Măng Đen khoảng 40 km — được ví là “vựa” lúa gạo đỏ của cả vùng.
Ngay trên những thửa ruộng khô cằn nhất, những vùng đất phèn nhất, nó vẫn nhẫn nại vươn mình, trổ bông, chắc hạt.
Đất Măng Buk và những năm kháng chiến
Xã Măng Buk, huyện Kon Plông, tỉnh Kon Tum là nơi cả Pháp và Mỹ xây dựng căn cứ quân sự để kiểm soát các làng dân tộc thiểu số, ngăn chặn quân giải phóng và đánh xuống đồng bằng tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi.
Trong chiến dịch Bắc Tây Nguyên năm 1954 chia lửa với chiến trường Điện Biên Phủ, lực lượng vũ trang Liên khu 5 và quân dân Kon Tum đã làm nên chiến thắng Măng Buk, cùng với chiến thắng Măng Đen và Kon Braih đập tan cụm phòng ngự của quân Pháp ở Bắc Tây Nguyên.
Những năm tháng kháng chiến ấy, người dân ở Măng Buk một lòng đi theo cách mạng, theo Đảng.
“Nhà bố nuôi bộ đội bằng cơm gạo đỏ thôi.”
— Lời một cụ cựu chiến binh tự hào khoe với lớp trẻ tại Lễ kỷ niệm 50 năm Chiến thắng Măng Buk
Giống lúa cấy trồng từ bao đời
Giống lúa gạo đỏ này được cấy trồng từ bao đời, không ai nhớ nữa. Ngay trên những thửa ruộng khô cằn nhất, những vùng đất phèn nhất, nó vẫn nhẫn nại vươn mình, trổ bông, chắc hạt.
Nó chống chịu được thời tiết khắc nghiệt của vùng đất Măng Buk: mưa nhiều, gió mạnh, ít nắng, sương mù âm u — kiểu thời tiết chiếm khoảng 40% thời gian lúa sinh trưởng phát triển đến thu hoạch.
Mỗi năm chỉ một mùa. Giống lúa cổ có thời gian từ gieo trồng đến khi thu hoạch từ 7 đến 8 tháng. Nhưng lúa gạo đỏ chính là nguồn sống của người dân ở vùng rừng núi xa xôi, heo hút này. Gạo đỏ nơi đây được coi là mặt hàng đặc sản vì có hàm lượng dinh dưỡng cao, là sản phẩm thuần khiết từ tự nhiên, chất lượng tốt.
Giữ lại giống lúa trước nguy cơ mai một
Tuy nhiên, với sự phát triển theo hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng — trong đó có việc chuyển sang gieo trồng giống lúa mới, thời gian sinh trưởng ngắn hơn, năng suất cao hơn — thì việc bảo tồn giống lúa gạo đỏ cổ này đang là vấn đề được các cấp, các ngành cùng hệ thống chính trị ở cơ sở đặc biệt quan tâm.
Chính vì vậy, đề xuất thực hiện dự án hỗ trợ cho các hộ dân đang trồng lúa đỏ trên địa bàn xã là việc cần thiết, nhằm cải thiện năng suất lúa và chất lượng hạt gạo đỏ thông qua:
- Hỗ trợ kỹ thuật và canh tác, áp dụng khoa học công nghệ vào tổ chức sản xuất
- Nâng cao kỹ thuật bảo quản và chế biến
- Bảo tồn giống lúa cổ
Từ hạt gạo cứng đến sợi bún dai giòn
Quá trình chăm sóc từ khi gieo trồng đến lúc thu hoạch, cất giữ và sử dụng đều được người dân thực hiện bằng phương pháp thủ công. Cây lúa sinh trưởng và phát triển hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên: nước trời và dinh dưỡng từ bùn đất.
Bản chất của “gạo bọc thép” là khô, có phần cứng hơn so với những loại khác — vì vậy để gạo đỏ vươn ra thị trường cùng những loại gạo khác sẽ khó cạnh tranh. Để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng một cách lành mạnh, ngon miệng, dễ sử dụng, cần phải tạo ra một sản phẩm độc đáo, chất lượng, mà vẫn giữ được nét nguyên bản và chất dinh dưỡng của gạo đỏ.
Ý tưởng làm bún gạo đỏ ra đời. Bún gạo đỏ khi nấu, từng sợi bún sẽ có màu nâu đỏ, thơm lừng mùi gạo, ăn có độ dai giòn nhất định, không có vị chua — là những ưu điểm khách hàng đều có thể cảm nhận được ngay khi sử dụng. Sản phẩm này không chỉ phù hợp với bữa ăn hằng ngày của các gia đình, mà còn là một trong những lựa chọn tối ưu của những người ăn kiêng.
Chỗ đứng đầu tiên trên thị trường
Hợp tác xã T’Măng Deeng luôn ý thức được việc trau dồi, tìm tòi và học hỏi để nâng cao và phát triển sản phẩm của mình. Vì chúng tôi biết rằng sự tin yêu của người tiêu dùng đối với sản phẩm có ý nghĩa rất quan trọng.
Việc sản phẩm được người tiêu dùng tin dùng vừa giúp thúc đẩy tiêu thụ các sản phẩm của địa phương, nâng cao giá trị hàng hóa, vừa giúp người lao động địa phương có thu nhập tốt hơn cho cuộc sống, góp phần xóa đói giảm nghèo.
Sau một thời gian khảo nghiệm thị trường, trưng bày và giới thiệu sản phẩm, bún gạo đỏ T’Măng Deeng được người tiêu dùng nồng nhiệt đón nhận, bước đầu tạo được thu nhập ổn định cho chị em đồng bào dân tộc thiểu số tại xã Măng Bút.